Vì sao có Nếp Nhà Việt

Anh Chị thử nhìn một bữa cơm tối của rất nhiều nhà Việt bây giờ.

Ba về trễ, tay còn cầm điện thoại trả lời khách. Mẹ vừa dọn cơm vừa nhắc bài. Đứa lớn ăn vội để vô phòng. Đứa nhỏ được đưa cái máy tính bảng cho chịu ngồi yên. Bốn người ngồi chung một mâm, mà mỗi người đang ở một nơi khác.

Không ai trong nhà đó xấu. Ba mẹ làm lụng cực khổ cũng vì con. Ai cũng muốn con mình giỏi, ngoan, sống tốt. Chỉ là cuộc sống bây giờ nhanh quá. Công việc kéo ba mẹ đi, còn mạng xã hội và cái màn hình kéo con đi. Mỗi người lớn lên theo một kiểu, học giá trị sống từ một nguồn khác nhau.

Nhà nào cũng cần một cái nếp. Không phải luật lệ, mà là vài thói quen cả nhà cùng giữ: giờ cơm ngồi chung, đi đâu thì nói với nhau một tiếng, cuối tuần có thời gian cho nhau. Cái nếp đó dạy con thay cho ba mẹ, kể cả những lúc ba mẹ vắng nhà.

Có những nhà còn lặng hơn thế. Không ai cãi ai, cũng không ai kể gì cho ai. Ai làm việc nấy, ai lo phần nấy. Nhìn vào thì không có chuyện gì. Rồi con lớn, đi làm xa, gọi về mỗi Tết. Anh em ruột mà chỉ gặp nhau ở đám giỗ.

Nhà không có chuyện, chưa chắc là nhà có nhau.

Hôm nay nhiều nhà vẫn còn thương nhau, nhưng cái nếp thì đang mỏng dần. Và khi nhà không có nếp, thì cái màn hình sẽ lập nếp thay mình.

Có những nhà rất đủ đầy mà anh em lớn lên không nhìn mặt nhau. Có những nhà bình thường thôi mà thương nhau tới già. Cái gì làm nên sự khác nhau đó.

Ai nuôi con cũng mong con thành công. Nhưng thành công chỉ là trái trên cây. Trái ngọt hay đắng, giữ được lâu hay rụng sớm, là do cái gốc bên dưới. Và cái gốc đó nằm trong nhà, trong những thói quen tử tế mà cha mẹ gieo mỗi ngày. Có nhân lành thì mới có quả ngọt.

Nhìn những người thành công mà thế giới kính trọng, ta sẽ thấy phía sau trái ngọt của họ luôn có một cái gốc như vậy.

Ông Lý Quang Diệu dựng nên Singapore từ một hòn đảo nghèo, con trai ông sau này cũng làm Thủ tướng suốt hai mươi năm. Đó là trái. Còn gốc thì nằm trong nhà: hơn sáu mươi năm ông thương vợ, lúc bà nằm liệt giường không nói được nữa, tối nào ông cũng ngồi cạnh kể chuyện trong ngày và đọc những bài thơ bà thích. Con cái lớn lên trong một nhà mà cha thương mẹ như vậy.

Ông Lý Gia Thành từng là người giàu nhất châu Á. Đó là trái. Gốc là cách ông sống với đồng tiền: ông coi quỹ từ thiện của mình như "đứa con thứ ba", dồn tiền của và tâm sức vào đó để giúp người. Hai con trai lớn lên nhìn cha vừa làm ra tiền, vừa biết chia tiền cho người khác.

Ông Obama làm Tổng thống Mỹ. Đó là trái. Gốc là một bữa tối: đang ở vị trí bận nhất thế giới, ông vẫn về ăn cơm với vợ con lúc 6 giờ 30, mỗi người kể một chuyện vui và một chuyện khó trong ngày. Hai cô con gái lớn lên biết rằng dù ba bận tới đâu, mình vẫn được nghe.

Sara Blakely thành nữ tỷ phú tự lập trẻ nhất nước Mỹ. Đó là trái. Gốc là một câu hỏi bên bàn ăn: tối nào ba cũng hỏi hai anh em "hôm nay con thất bại ở đâu", vì với ông, thất bại chỉ là không dám thử. Cô lớn lên không sợ sai, vì ở nhà, sai vẫn được thương. Bị từ chối suốt hai năm, cô vẫn không bỏ.

Ông Donald Trump là tỷ phú rồi làm Tổng thống Mỹ. Đó là trái. Gốc là một cái nếp giữ mình suốt đời: anh trai ông mất năm bốn mươi ba tuổi vì rượu, từ đó ông không đụng tới rượu, và dặn các con suốt đời không rượu, không thuốc lá, không ma tuý. Một nỗi đau trong nhà, ông cho nó dừng lại ở đời mình.

Người Nhật được cả thế giới nể vì sự tử tế và kỷ luật. Đó là trái. Gốc từ lúc còn bé: chắp tay cảm ơn trước bữa ăn, tự tay dọn lớp mình học.

Khoa học cũng nói điều tương tự. Một nghiên cứu của Đại học Harvard theo dõi con người suốt hơn tám mươi năm, kết luận rằng thứ giữ ta hạnh phúc và khoẻ mạnh nhất không phải tiền hay danh, mà là những mối quan hệ ấm áp với người thân.

Thành công mà không có gốc thì như trái treo trên cành khô. Có tiền rồi bỏ cha mẹ, có danh rồi lừa dối nhau, nhà tan cũng từ đó mà ra. Còn nhà nào gieo được những nhân tốt, thì con thành công tới đâu cũng vẫn là người tử tế, vẫn biết đường về nhà.

Thành công là trái. Nếp nhà là gốc. Gieo nhân lành trong nhà thì con mới có quả ngọt ngoài đời.

Thứ con học từ cha mẹ không phải những lời dặn, mà là cách cha mẹ sống với nhau mỗi ngày trước mặt con. Tiền để lại thì con có thể tiêu hết. Nếp thương nhau để lại thì con mang theo cả đời, rồi trao tiếp cho con của nó.

Phúc lớn lên trong một căn nhà lá dừa ở Gò Công. Mùa mưa nhà dột, cả nhà lấy cái cà mèn đựng cơm để hứng nước, rồi chụm lại ở góc ít dột nhất. Ba mất một chân vì bom, ngồi sửa từng chiếc xe đạp để nuôi sáu đứa con. Má vì chiến tranh nên không được đi học, đọc không rõ mặt chữ.

Có một buổi chiều mưa, Phúc hỏi má: "Tại sao nhà mình nghèo vậy má?". Má không trả lời. Má khóc. Đó là lần đầu Phúc thấy má khóc.

Nhà Phúc cũng bình thường như bao nhà khác, nhưng có một cái nếp rất đẹp. Ba má hiếu thảo với ông bà, thương con hết lòng, không trách móc, không rầy la. Anh em trong nhà thì luôn nghĩ cho nhau. Việc gì mình làm được mà người khác phải vất vả, thì mình làm, không đùn đẩy. Một người khó, cả nhà chung tay.

Anh Hai bỏ giấc mơ đại học, đi sửa xe phụ ba để lo cho cả nhà. Chị Ba nghỉ học ở nhà lo việc nhà vì các em còn nhỏ. Anh Tư lo cho Phúc ăn học đại học. Anh Năm từ nhỏ đã gánh thay Phúc những việc cực: cuốc đất làm ruộng, đi mua cám, đi chở rau lang về cho heo ăn, trưa mang cơm cho ba với anh Hai. Còn em gái, thấy anh mình khó chỗ nào là hỏi thăm, chia sẻ, giúp liền. Cô ruột thì chạy theo xe đò, nhét vào túi Phúc tờ năm mươi ngàn.

Không ai trong nhà dạy những điều đó bằng lời. Nó chảy trong nhà từ lúc Phúc còn nhỏ tới khi lớn, quen tới mức Phúc không nhận ra đó là một thứ gì đặc biệt.

Rồi Phúc lớn lên, cũng có lúc gãy. Có lúc cái tôi cao mà cái đầu trống rỗng, chỉ biết đổ lỗi cho đời. Có lúc văn phòng nằm trong hẻm, bàn làm việc là cái gối chồng lên cái mền. Những lúc đó, cái giữ Phúc vững chãi chính là cái văn hoá của nhà mình. Sau này Phúc mới gọi được tên nó: đó là nếp nhà. Người ta còn gọi nó bằng một chữ trang trọng hơn, là gia phong.

Hơn 15 năm đồng hành cùng hơn 20.000 gia đình, Phúc mới hiểu. Thứ quý nhất ba má để lại cho anh em Phúc, không phải là của cải, mà là một nếp nhà.

Bây giờ trong nhà mình, Phúc cũng đang tập giữ vài cái nếp nhỏ. Chủ nhật dành cho gia đình. Buổi tối kể chuyện cho con nghe, rồi cùng con nói lời biết ơn trước khi ngủ. Có hôm bận quá cũng quên. Quên rồi thì tập lại. Nếp nhà không cần hoàn hảo, chỉ cần được lặp lại.

Thứ nhất, nếp nhà bắt đầu từ ba mẹ, không bắt đầu từ con.

Cha mẹ là đất, con là cây. Đất lành thì cây tự lớn. Người làm vườn không kéo cây cho cao, người ta lo cho đất. Nhiều ba mẹ đem con đi sửa, mà quên rằng con đang lớn lên từ chính mảnh đất là mình.

Thứ hai, không ai muốn làm người mình thương phải đau.

Nhưng ta chỉ trao ra được thứ đang có sẵn trong mình. Mà thứ có sẵn trong mình thì bồi thêm được mỗi ngày. Mình có thêm bao nhiêu, con nhận thêm bấy nhiêu. Như ruộng đồng, mỗi mùa nước về lại bồi thêm một lớp phù sa.

Thứ ba, mỗi đứa con cần một người dẫn đường. Người đó tốt nhất là ba mẹ.

Không phải thầy giỏi nhất ngoài kia, không phải cái điện thoại. Là người ở trong nhà, người hiểu con nhất. Con lớn lên sẽ gặp những chuyện mình không đi cùng được. Nên con cần ba mẹ dẫn đường, chứ không cần ba mẹ làm thay.

Thứ tư, nếp nhà là thói quen thương nhau, không phải luật.

Nếp nhà không phải hàng rào quanh con. Nếp nhà là cái bến để con quay về. Nếp cũ nào làm đau thì mình dừng lại. Nếp mới thì cả nhà cùng ngồi lại chọn, kể cả con.

Nghe chữ gia phong, nhiều người nghĩ tới chuyện xưa cũ, tới khuôn phép và những lời dạy treo trên tường. Nhưng những gia đình hạnh phúc nhất bây giờ vẫn giữ gia phong, chỉ là họ không gọi bằng chữ đó. Gia phong của họ là những hành động tử tế rất nhỏ: một lời hỏi thăm, một câu cảm ơn, một lần nhường nhau, một bữa cơm có mặt đủ mọi người. Gia phong là người con gọi điện hỏi thăm cha mẹ mỗi tuần. Là anh chị giành việc nặng, nhường em việc nhẹ. Là ba mẹ dám nói lời xin lỗi con. Là cả nhà cảm ơn nhau vì những việc tưởng như đương nhiên.

Gia phong không phải thứ gì cao xa. Gia phong là biết ơn, hiếu thảo, quan tâm, sẻ chia, được lặp lại mỗi ngày cho tới khi thành nếp.

Nhà nào giữ được những điều giản dị đó thì con cái vững, dòng họ bền, anh em lớn lên vẫn còn thương nhau. Nhà nào để rơi mất thì dù khá giả, con lớn lên cũng mạnh ai nấy sống, thân ai nấy lo.

Không có một bộ nếp chung cho mọi nhà. Mỗi nhà một màu. Nhưng nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, đây là những nếp nhỏ mà nhiều gia đình trong cộng đồng đang giữ.

Mỗi ngày

• Bữa cơm có mặt đủ mọi người, không điện thoại trên bàn.
• Chào nhau khi ra khỏi nhà và khi về tới nhà.
• Mười phút nghe con kể chuyện trong ngày, nghe thôi, không khuyên.
• Mỗi người một việc nhà vừa sức, kể cả con nhỏ.
• Một lời biết ơn trước khi ngủ.

Mỗi tuần

• Một ngày của gia đình, công việc để qua một bên.
• Gọi điện hỏi thăm ông bà.
• Hai mươi phút họp nhà: tuần này vui gì, khó gì, cần nhau giúp gì.
• Một buổi hẹn riêng giữa ba hoặc mẹ với từng đứa con.

Mỗi tháng

• Cả nhà cùng làm một việc tốt cho người khác.
• Kể cho con nghe một chuyện của nhà mình, lúc ba mẹ hay ông bà vượt qua khó khăn.

Nếp của riêng ba mẹ, cái gốc của mọi nếp

• Thở chậm ba hơi trước khi nói lúc đang giận.
• Sai với con thì nói lời xin lỗi.
• Vợ chồng không nói nặng nhau trước mặt con.
• Con kể thật thì nghe hết đã, không la ngay.
• Gõ cửa trước khi vào phòng con.

Cách rèn cũng đơn giản. Mỗi lần chỉ chọn một nếp, và cả nhà cùng chọn. Ba mẹ làm trước, con nhìn rồi làm theo. Giữ đủ hai mươi mốt ngày. Có hôm quên thì làm lại, không trách ai. Viết nếp đó ra giấy, dán lên tủ lạnh. Cuối tuần cả nhà ngồi lại xem đã giữ được tới đâu.

Biết thì dễ. Sống mới khó. Ai cũng biết phải biết ơn, phải thương con, phải bớt nóng. Nhưng biết mà không lặp lại thì không bao giờ thành nếp. Cũng như một hạt giống, gieo một lần rồi bỏ đó thì không lên. Phải tưới mỗi ngày, một chút thôi, mà đều.

Nên con đường Nếp Nhà Việt không phải là học thêm cho biết. Nó là mỗi ngày làm một việc tốt nhỏ, lặp lại cho tới khi việc đó thành con người mình. Và vì không ai giữ được nếp một mình, nên mình đi cùng nhau, nhà này nhắc nhà kia, người đi trước dẫn người đi sau.

Không phải học cho biết. Là sống cho thành nếp.

Chúng ta mơ một ngày, mỗi mái nhà Việt, ở Việt Nam hay ở bất cứ nơi đâu có người Việt trên thế giới, là một chốn bình an và có nếp. Con lớn lên trong yêu thương thay vì tổn thương. Anh em lớn lên vẫn còn thương nhau. Rồi mỗi đứa con mang cái nếp đó đi vào đời, trao tiếp cho con của nó.

Một cái cây đứng một mình thì không thành rừng. Nên chúng ta mơ có thật nhiều những ba mẹ đã đi qua, quay lại dẫn người sau. Có những nơi chốn để cha mẹ và con cái cùng tới, cùng trở về với chính mình và gắn kết với nhau.

Dù nhà Anh Chị đang nóng, đang lặng, hay đang yên ổn, thì con đường này đều bắt đầu ở cùng một chỗ, là từ chính mình, ngay trong nhà mình, từ hôm nay.

Người ta dạy cách sửa con. Nếp Nhà Việt cùng mỗi nhà dựng lại một nếp sống.

Tối nay, Anh Chị ngồi lại với cả nhà, rồi cùng chọn một cái nếp nhỏ thôi. Có thể là bữa cơm không có điện thoại trên bàn. Có thể là một lời biết ơn trước khi con đi ngủ. Giữ nó đủ hai mươi mốt ngày.

Rồi Anh Chị sẽ thấy, nhà mình không cần thay đổi gì lớn lao. Chỉ cần một việc nhỏ, được giữ đều, là đủ để người trong nhà tìm lại nhau.

Nếp nhà không phải hàng rào quanh con. Nếp nhà là cái bến để con quay về.